Սարդարապատի հերոսամարտի հուշահամալիր

Հայաստանում ճամփորդելիս դուք կհանդիպեք բազմաթիվ հուշահամալիրներ և հուշարձաններ՝ նվիրված երկրի համար կարևոր պատմական իրադարձությունների կամ ազգային հերոսների հիշատակին։ Սարդարապատի հերոսամարտի հուշահամալիրը Հայաստանի ամենախոշոր և մասշտաբային համալիրներից մեկն է։ 

Հուշահամալիրը գտնվում է Արմավիրի մարզի Արաքս գյուղի մոտ՝ պատմական մայրաքաղաք Սարդարապատից 10 կմ հեռավորության վրա։ Այն կառուցվել է հենց այն վայրում, որտեղ 1918 թվականին հայ ժողովուրդը հաղթանակ է տարել թուրքական կանոնավոր զավթիչ բանակի հանդեպ։

Սարդարապատի հուշահամալիրը կառուցվել է 1968 թվականին։ Շինարարությունը տևել է գրեթե հինգ տարի։ Ամբողջ համալիրը կառուցված է կարմիր տուֆից: Այն բացվել է Սարդարապատի ճակատամարտի 50-ամյակին: Հեղինակը ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանն է, քանդակագործները՝ Արշամ Շահինյանը, Սամվել Մանասյանը և Արա Հարությունյանը։ 

Այս հոյակերտ ճարտարապետական ​​համալիրը ներկայացնում է հայ ժողովրդի փառահեղ հաղթանակը և ճակատամարտի կարևորությունը Հայաստանի համար: 

Սարդարապատի ճակատամարտը

Սարդարապատի ճակատամարտը տեղի է ունեցել ներկայիս Արմավիր քաղաքի մոտակայքում՝ 1918 թ. մայիսի 21-29։ Հոկտեմբերյան հեղափոխությունից հետո թուրքերը՝ խախտելով Երզնկայում կնքված զինադադարը, անցան պետական սահմանը և սկսեցին հայ ազգի ոչնչացման իրագործումը: 

1918 թվականի մայիսի 21-ին թուրքական ուժերը ներխուժեցին Արարատյան դաշտավայր և գրավեցին Սարդարապատ գյուղը: Քայլ առ քայլ նրանք մոտենում էին Երևանին՝ ճակատագրական վտանգ ներկայացնելով հայ ազգի ապագայի համար։ 

Վճռական ճակատամարտը տեղի ունեցավ 1918 թ. մայիսի 22-ին: Երիտասարդներն ու ծերերը, կանայք և երեխաները միացան զինվորներին, որպեսզի պաշտպանեն հայրենիքը: 

Սարդարապատի 9-օրյա ճակատամարտն ավարտվեց հայերի լիակատար հաղթանակով, որի արդյունքում հակառակորդը ջախջախվեց ու հետ շպրտվեց։ Այս ճակատամարտը վճռական նշանակություն ունեցավ Արևելյան Հայաստանի և հայ ժողովրդի պատմության համար: Այն հաճախ համեմատվում է Ավարայրի ճակատամարտի հետ:

Սարդարապատի հերոսամարտի հուշահամալիրը

Հուշահամալիրը բաղկացած է ինքնուրույն ճարտարապետական ​​եւ քանդակագործական կոմպոզիցիաներից՝ թևավոր ցուլերի հզոր արձաններ, զանգակատուն, Սարդարապատի ճակատամարտի եւ ղարաբաղյան պատերազմի հերոսների գերեզմաններ, արծիվ-հերոսների ծառուղի, քանդակներով զարդարված հաղթանակի հուշապատ և գեղեցիկ ծառուղիներ, որոնք տանում են Հայաստանի ազգագրության թանգարան։ Ընդհանուր առմամբ, համալիրն առանձնանում է իր մասշտաբայնությամբ և հարուստ սիմվոլիկայով։ 

Հատկապես տպավորիչ են թևավոր ցուլերը և հաղթական զանգերը։ Զանգակատան բարձրությունը 25 մետր է։ Երեք շարքով կախված զանգերը հնչում են ամեն տարի Սարդարապատում հաղթանակ տանելու օրը և այլ հանդիսավոր արարողությունների ժամանակ։ 

Ինչ վերաբերում է թևավոր ցուլերին, ապա ըստ Ռաֆայել Իսրայելյանի՝ գաղափարն այն է, որ ցուլերը պաշտպանում են ընկած հերոսների գերեզմանները: 

Հուշապատի բարձրությունը 7 մետր է, եզրերում՝ 9 մ, իսկ լայնությունը՝ 55 մ։ Պատի երկու կողմերի վրա ներկայացված են Սարդարապատի ճակատամարտը խորհրդանշող պատկերներ: Պատի կենտրոնում կամարաձև անցում է, որը խորհրդանշում է բացվող հեռանկարները։ 

Հրապարակից ձախ գտնվող ծառուղու երկայնքով տեղադրված են մի շարքով կանգնեցված հինգ քարե արծիվների հսկայածավալ քանդակներ։ Քանդակների բարձրությունը 6 մ է։ Արծիվները խորհրդանշում են հաղթանակած մարտիկների քաջությունը և հայ ժողովրդի անպարտ ոգին:

Ի սկզբանե նախատեսված էր, որ արծիվները պետք է դեմքով ուղղված լինեին Հայաստանի հարավային սահմանի և Թուրքիայի կողմը։ Սակայն թուրքական իշխանությունների պաշտոնական բողոքից հետո, խորհրդային կառավարությունը հեղինակներին հանձնարարել է փոխել արծիվների դիրքը։ Այժմ արծիվները նայում են բիբլիական Արարատին։

Ռաֆայել Իսրայելյանը և նրա աշխատանքը

Լուսանկարը՝ Հովիկ Չարխչյանի

Ինչպես տեսնում եք, համալիրի յուրաքանչյուր մասն ունի հատուկ նշանակություն և կարևորություն: Հուշահամալիրը ներառում է նաև Հայաստանի ազգագրության թանգարանը, որը կառուցվել է մի փոքր ավելի ուշ: Ռաֆայել Իսրայելյանը գտնելով, որ համալիրին ինչ-որ կարևոր բան է պակասում, նախաձեռնում է թանգարանի կառուցումը: 

Թանգարանի շենքը յուրահատուկ ճարտարապետական լուծումների շնորհիվ նմանեցվել է ամրոցի: Շենքը չունի լուսամուտներ։ Միայն հարավային (հետևի) ճակատի երկու ութանիստ աշտարակներում մեկը՝ Արագածին, մյուսը՝ Արարատին ուղղված երկու բացվածք-լուսամուտ է արված։

Թանգարանը պարունակում է 70 հազարից ավելի առարկաներ, որոնք պատմում են Հայկական լեռնաշխարհի բնակիչների կենցաղի ու մշակույթի մասին՝ վաղնջական ժամանակներից մինչև մեր օրեր։ Հավաքածուն իսկապես հսկայական է:

Այնտեղ կտեսնեք նաև բազմաթիվ լուսանկարներ և փաստաթղթեր, որոնք բացահայտում են Սարդարապատի պատմական ճակատամարտի տեսարանները: 

Սարդարապատի հերոսամարտի հուշահամալիրը հպարտության, քաջության և գոյատևման հոյակապ խորհրդանիշ է: Այն միավորում է հայ ժողովրդի պատմությունը, ավանդույթներ ունեցող ճարտարապետությունը և բազմադարյա ազգային մշակույթը։

Այցելեք համալիր, եթե ձեզ հետաքրքրում է Հայաստանի պատմությունը և Սարդարապատի՝ աննկարագրելի մեծ նշանակություն ունեցող հերոսամարտը։ Ազդեցիկ հուշահամալիրը և ճակատամարտի մանրամասներն անկասկած մեծ տպավորություն կթողնեն ձեզ վրա։